Vrijdag Filosofie
De verrassende macht van vragen
Gisteren mocht ik het pas verschenen boek De verrassende macht van vragen van de Britse filosoof Lani Watson ontvangen.
Lani Watson is gespecialiseerd in de epistemologie, de filosofische discipline die onderzoekt wat kennis is en hoe we tot kennis komen. Zij promoveerde aan de Universiteit van Edinburgh met een proefschrift over de filosofie van het vragen, was Research Fellow aan de Universiteit van Oxford en is momenteel Honorary Fellow aan de Universiteit van Edinburgh.
Onder de naam The Questions Doctor onderzoekt ze al meer dan tien jaar wat vragen met mensen doen: hoe ze onze aandacht sturen, onze overtuigingen zichtbaar maken en verandering op gang kunnen brengen.
Meer informatie over haar werk vindt u op haar website:
The Philosophy of Questions – Lani Watson
We leven in een wereld die voortdurend om antwoorden vraagt. Van een arts, jurist, accountant, bestuurder of familiebedrijf adviseur wordt verwacht dat hij weet, beslist en oplossingen aanreikt. Ook artificiële intelligentie lijkt onze honger naar snelle antwoorden steeds verder te voeden.
Maar vóór ieder antwoord komt een vraag. En misschien bepaalt de kwaliteit van die vraag wel veel meer dan we beseffen.
Volgens Watson zijn vragen niet alleen middelen om informatie te verzamelen. Ze sturen onze aandacht. Ze bepalen waarnaar we kijken, maar ook wat buiten beeld blijft. Daardoor beïnvloeden ze wat we denken, voelen en uiteindelijk doen.
Dat herken ik sterk in mijn werk met familiebedrijven. Bij een familiale opvolging wordt vaak eerst gevraagd: “Wie zal het bedrijf overnemen?”
Dat is uiteraard een belangrijke vraag, maar achter die ene vraag gaan vaak veel diepere vragen schuil:
- Wie wil werkelijk ondernemen en wie probeert vooral aan de verwachtingen van de familie te voldoen?
- Wat zou de mogelijke opvolger kiezen als niemand binnen de familie iets van hem of haar verwachtte?
- Zou de overdrager voor dezelfde opvolger kiezen wanneer het niet zijn zoon of dochter was?
- Wat betekent een “eerlijke regeling” voor ieder familielid — en moet eerlijk altijd hetzelfde betekenen als gelijk?
- Wat vreest de overdrager te verliezen wanneer hij niet alleen zijn aandelen, maar ook zijn functie, invloed en dagelijkse betrokkenheid loslaat?
- Wat moet de volgende generatie vernieuwen en wat verdient het om behouden te blijven?
- Welk gesprek wordt binnen de familie al jaren uitgesteld?
- …
Dergelijke vragen geven niet altijd onmiddellijk een antwoord. Ze maken wel zichtbaar wat onder cijfers, structuren en juridische afspraken verborgen kan blijven.
Ook bij bv. de verkoop van een onderneming gaat de eerste aandacht meestal naar de waarde en de prijs. “Hoeveel is mijn bedrijf waard?”
Maar misschien zijn ook andere vragen nodig:
- Wat verkoopt u eigenlijk: uw aandelen, uw levenswerk, uw identiteit of een deel van uw familiegeschiedenis?
- Wat moet er, naast de prijs, beschermd blijven nadat u vertrokken bent?
- Zou u voor dezelfde koper kiezen wanneer die niet de hoogste prijs biedt, maar wel de meeste kansen geeft aan het bedrijf en zijn medewerkers?
- Welke beslissing zou u over vijf jaar kunnen betreuren?
- Hoe ziet uw leven eruit op de eerste maandagochtend waarop u niet meer naar uw bedrijf hoeft te gaan?
- Wat wilt u na de verkoop meenemen — en wat wilt u eindelijk kunnen loslaten?
- …
Een onderneming verkopen is immers niet alleen een financiële transactie. Het is vaak ook – net als bij een familiale opvolging - afscheid nemen van een rol, een dagelijkse structuur en een belangrijk deel van de eigen identiteit.
Ook wanneer iemand een nieuwe zaak wil starten, zijn goede vragen onmisbaar. Als accountant kan ik vragen: “Hoeveel omzet verwacht u te behalen?”
Maar minstens even belangrijk zijn vragen zoals:
- Welk werkelijk probleem wilt u voor uw klanten oplossen?
- Waarom zou een klant voor u kiezen en niet voor iemand anders?
- Welke veronderstellingen moeten kloppen om van uw onderneming een succes te maken?
- Welke van die veronderstellingen kunt u vooraf al testen?
- Wat gebeurt er wanneer de omzet tijdens het eerste jaar maar de helft bedraagt van wat u verwacht?
- Hoeveel financiële én emotionele onzekerheid kunt u dragen?
- Start u deze onderneming omdat u ergens vol overtuiging naartoe wilt, of omdat u vooral van uw huidige situatie weg wilt?
- Wat wilt u door het ondernemen bereiken dat niet in cijfers kan worden uitgedrukt?
- …
De cijfers blijven noodzakelijk. Maar de juiste vragen geven betekenis aan die cijfers.
Een centraal begrip bij Lani Watson is het Oudgriekse aporia. Dat is het moment waarop de grond onder onze vanzelfsprekendheden even verschuift en we beseffen dat we misschien toch niet weten wat we dachten te weten.
Socrates beschouwde die onzekerheid niet als een zwakte. Ze vormde voor hem het begin van wijsheid. Wie te snel antwoordt, blijft gemakkelijk gevangen in zijn bestaande overtuigingen. Wie blijft vragen, maakt ruimte voor een ander perspectief.
Maar vragen dragen ook verantwoordelijkheid in zich. Een vraag kan uitnodigen, maar ook beschuldigen. Ze kan iemand openen, maar ook in de verdediging duwen.
Er is een wereld van verschil tussen: “Waarom hebt u dat verkeerd aangepakt?” en: “Wat maakte dat deze beslissing u toen de beste leek?”
De eerste vraag zoekt mogelijk een schuldige. De tweede probeert te begrijpen.
Zeker binnen een familiebedrijf is dat verschil fundamenteel. Achter zakelijke standpunten schuilen vaak angsten, verwachtingen, verdriet en onzichtbare loyaliteiten. Goede vragen helpen om niet alleen te horen wat iemand zegt, maar ook te begrijpen wat iemand probeert te beschermen.
Wanneer een familieconflict vastloopt, is de belangrijkste vraag daarom misschien niet:
“Wie heeft gelijk?”
maar wel: “Wat probeert ieder van ons met zijn standpunt te beschermen?”
Of:
- “Wat wordt hier niet uitgesproken omdat we bang zijn elkaar te kwetsen?”
- “Welke oude gebeurtenis spreekt nog altijd mee in het conflict van vandaag?”
- “Wat heeft ieder van ons nodig om zich opnieuw gezien en gerespecteerd te voelen?”
- “Welke beslissing kunnen we later nog met respect aan elkaar en aan de volgende generatie uitleggen?”
- …
En misschien zelfs:
- “Welke vraag durven we elkaar niet te stellen omdat we het antwoord vrezen?”
Misschien bestaat goed advies daarom niet uitsluitend uit het geven van juiste antwoorden.
Misschien bestaat het ook uit de moed om een vraag lang genoeg open te houden, zodat mensen zelf iets kunnen ontdekken wat ze voordien nog niet konden zien.
Een stukje van het boek lezen? Klik hier
