ALS HET PROBLEEM NIET LANGER HET PROBLEEM IS…
Een CONFLICT wordt gevaarlijk wanneer we niet langer zoeken naar wat er MISLOOPT, maar naar wie er FOUT is…
Een conflict ontstaat zelden plotseling. Meestal begint het met een verschil van mening, een niet-ingeloste verwachting of het gevoel niet gehoord, gezien of rechtvaardig behandeld te worden.
Conflicten zijn bovendien geen stilstaande gebeurtenissen. Ze ontwikkelen zich doorheen de tijd. Emoties beïnvloeden onze waarneming, onze waarneming stuurt ons gedrag en dat gedrag roept opnieuw reacties op bij de ander.
Zo ontstaat een zichzelf versterkende beweging:
spanning → interpretatie → reactie → tegenreactie → nog meer spanning
De Oostenrijkse conflictwetenschapper Friedrich Glasl bracht die ontwikkeling in kaart met zijn bekende escalatieladder. Hij onderscheidt negen treden, verdeeld over drie fasen. (zie de afbeelding)
Fase 1: win-win — de rationaliteit staat onder druk
1. Verharding
Er ontstaan spanningen en irritaties. Standpunten worden steviger, maar mensen blijven bereid om met elkaar te praten.
2. Debat en polemiek
Men probeert de ander niet langer te begrijpen, maar vooral te overtuigen. Het denken wordt zwart-witter en gelijk krijgen wordt steeds belangrijker.
3. Daden in plaats van woorden
Het vertrouwen in het gesprek neemt af. Mensen nemen eenzijdige beslissingen, houden informatie achter of handelen zonder voorafgaand overleg.
In deze fase kan een eerlijk gesprek, eventueel begeleid door een neutrale derde, meestal nog veel herstellen.
Fase 2: win-verlies — de emoties nemen de leiding
4. Beeldvorming en coalities
Men zoekt medestanders. Er ontstaan kampen en het conflict krijgt een uitgesproken wij-tegen-zij-karakter.
5. Gezichtsverlies
Niet alleen het standpunt, maar ook de persoon zelf wordt aangevallen. Fouten worden uitvergroot en goede bedoelingen worden niet langer geloofd.
6. Dreigstrategieën
Ultimatums, sancties en machtsmiddelen verschijnen. De communicatie wordt formeler en vaak ook juridischer.
Het oorspronkelijke probleem verdwijnt steeds verder naar de achtergrond. Het gaat niet langer over samen een oplossing vinden, maar over winnen en voorkomen dat men zelf verliest.
In deze fase geraken de betrokkenen er doorgaans niet meer alleen uit. Professionele procesbegeleiding of bemiddeling is dan vaak noodzakelijk.
Fase 3: verlies-verlies — de strijd wordt belangrijker dan de uitkomst
7. Beperkte vernietigingsacties
Eigen schade wordt aanvaard, zolang de ander maar méér schade lijdt.
8. Vernietiging van de tegenstander
Het doel is niet langer het probleem oplossen, maar de positie, reputatie of macht van de ander breken.
9. Samen de afgrond in
Zelfs ernstige schade aan de familie, de onderneming en zichzelf wordt aanvaard, zolang ook de ander maar verliest.
Op deze laatste trede zijn er geen winnaars meer. Het conflict heeft dan alle andere belangen overschaduwd.
Wat gebeurt er met mensen tijdens een conflict?
Wanneer een conflict langer aanhoudt, blijft ons stresssysteem geactiveerd. Onze aandacht vernauwt en we worden gevoeliger voor signalen die onze bestaande overtuiging bevestigen.
Een neutrale opmerking wordt als een aanval gehoord. Stilte wordt uitgelegd als onverschilligheid. Een praktische beslissing wordt ervaren als bewijs van kwade bedoelingen.
Zelfreflectie, empathie en het vermogen om verschillende perspectieven tegelijk vast te houden, nemen af. Dat verontschuldigt kwetsend gedrag niet, maar het verklaart wel waarom eenvoudigweg “nog eens rond de tafel gaan zitten” soms niet meer helpt en het conflict zelfs verder kan aanwakkeren.
In een familiebedrijf
In een familiebedrijf is die dynamiek bijzonder krachtig. Daar lopen immers drie systemen door elkaar: familie, eigendom en onderneming.
Een discussie over loon, aandelen, bevoegdheden of opvolging gaat daardoor zelden alleen over cijfers of juridische rechten. Onder het zichtbare conflict leven vaak veel diepere vragen:
Zie jij mij wel? Waardeer jij wat ik heb bijgedragen? Vertrouw je mij? Word ik rechtvaardig behandeld? Hoor ik er nog bij?
In de woorden van de contextuele therapie van Ivan Boszormenyi-Nagy bestaat naast de financiële boekhouding ook een onzichtbare, relationele boekhouding van geven en ontvangen, verdiensten, verwachtingen en vermeende tekorten.
Wat vandaag wordt gezegd, kan daardoor raken aan een geschiedenis van vele jaren. Oude pijn, vroegere offers en niet-uitgesproken verwachtingen gaan mee aan tafel zitten.
Eerst vaststellen, dan ingrijpen
De escalatieladder is geen instrument om een schuldige aan te wijzen. Ze helpt om te herkennen waar het conflict zich bevindt en welke tussenkomst nog mogelijk is.
In de eerste fase kan een begeleid gesprek de communicatie herstellen.
- In de tweede fase is onafhankelijke professionele begeleiding meestal noodzakelijk. Soms zijn eerst afzonderlijke gesprekken nodig.
- In de derde fase moet vooral verdere beschadiging worden gestopt. Duidelijke grenzen, bescherming, externe autoriteit en soms juridische maatregelen zijn dan noodzakelijk.
Een afkoelingsperiode kan zinvol zijn, maar alleen wanneer er duidelijke afspraken bestaan over de communicatie, de verantwoordelijkheden en het vervolg. Stilte zonder perspectief wordt immers gemakkelijk gevuld met nieuwe vermoedens.
Juridische stappen kunnen noodzakelijk zijn om rechten, mensen en de onderneming te beschermen. Maar het recht kan grenzen trekken; het kan niet op zichzelf het vertrouwen herstellen. Wanneer juridische stappen te vroeg of uitsluitend als machtsmiddel worden ingezet, kunnen ze bovendien als een oorlogsverklaring worden ervaren.
De belangrijkste vraag is daarom niet alleen:
“Wie heeft gelijk?” Maar ook:
“Op welke trede bevinden we ons, wat is er nu nodig om verdere schade te voorkomen en bestaat er nog voldoende veiligheid om opnieuw naar elkaar te luisteren?”
Want een conflict kan snel escaleren, terwijl herstel meestal langzaam verloopt — trede voor trede.
Een laatste gedachte…
Tot slot stelt Friedrich Glasl ons misschien wel de meest confronterende vraag:
„Habe ich einen Konflikt – oder hat der Konflikt mich?“
Heb ik een CONFLICT – of heeft het CONFLICT mij?
De gedachte is bijzonder krachtig. Zolang ik een conflict heb, kan ik er nog enige afstand van nemen, naar mezelf kijken en bewust handelen.
Wanneer het conflict mij heeft, beheerst het steeds meer mijn gedachten, emoties, waarneming en gedrag. Dan handel ik niet langer vanuit vrijheid, maar reageer ik vanuit de logica van het conflict.
Misschien is dat wel de belangrijkste vraag om onszelf tijdig te stellen: Ben ik nog degene die met het conflict omgaat — of is het conflict inmiddels met mij aan de haal gegaan?
Want de-escalatie begint niet wanneer de ander toegeeft, maar wanneer we zelf opnieuw ruimte vinden om te denken, te voelen en bewust te kiezen.
De eerste overwinning in een conflict is niet dat de ander toegeeft, maar dat de escalatie stopt.
